Wielkie ruchy ludności na krótko przed, w trakcie i w wyniku II wojny światowej w dużej mierze dotyczyły ludności żydowskiej: uciekającej przed Holokaustem, ale także ocalałych z Holokaustu, którzy z różnych powodów zdecydowali się lub zostali zmuszeni do opuszczenia swoich dotychczasowych domów. Kolejne fale żydowskiej emigracji z Polski miały miejsce w latach 1956-1957, a następnie 1968-1972.
Czy potomkom żydowskich Polaków przysługuje polskie obywatelstwo? Czy mimo wyjazdu, któremu towarzyszył szczególny klimat polityczny zależny od okoliczności historycznych, emigranci nie utracili obywatelstwa polskiego i przekazali je następnym pokoleniom?
Odpowiedzi na te pytania nie są proste i jednakowe dla każdej sytuacji. Z jednej strony należy pamiętać, że każda z tych fal emigracji miała miejsce, gdy obowiązywała inna ustawa o obywatelstwie polskim. Z drugiej strony nie można pominąć znaczenia kraju docelowego tej emigracji - nie jest obojętne, czy była to Kanada, czy Izrael.
Obywatelstwo polskie dawniej i dziś - co warto wiedzieć?
To jednak specyfika powszechnego obowiązku służby wojskowej w państwie Izrael czyni emigrację do Izraela najbardziej problematyczną, właśnie w czasie, gdy w Polsce obowiązywała ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego z 1920 r. (tj. do 19.01.1951 r.), gdyż jej przepisy pozbawiały obywatelstwa polskiego osoby, które odbyły służbę wojskową w obcej (niepolskiej) armii. Treść zaświadczenia wydanego przez Siły Obronne Izraela, które w sposób jednoznaczny i niepodważalny stwierdza fakt odbycia lub nie służby wojskowej w Izraelu, nie pozostawia miejsca na dyskusję czy interpretację.
Późniejsze fale emigracji żydowskiej i towarzyszące im okoliczności, choć niekiedy na pierwszy rzut oka wydają się skutkować utratą obywatelstwa polskiego, a tym samym dzisiejszą niemożnością uzyskania potwierdzenia polskiego obywatelstwa po przodkach, wymagają każdorazowo szczegółowej analizy: zwłaszcza polskich dokumentów, które mogły się zachować po przodkach, a także tych odnalezionych w wyniku wnikliwej kwerendy archiwalnej. Można jednak z dość dużą dozą pewności stwierdzić, że nawet tzw. dokument podróży, zwany inaczej paszportem w jedną stronę, nie czyni sprawy beznadziejną.
Obywatelstwo polskie dla potomków Polaków pochodzenia żydowskiego - jak się o nie ubiegać?
Innym aspektem problemu obywatelstwa polskiego dla potomków Polaków pochodzenia żydowskiego są źródła materiałów archiwalnych stanowiących dowody z dokumentów w postępowaniach o potwierdzenie obywatelstwa polskiego. Poszukiwanie takiej dokumentacji wymaga m.in. wiedzy o czasie Zagłady, losach ludności żydowskiej zamieszkującej poszczególne obszary Rzeczypospolitej, znajomości niekiedy ledwie dostrzegalnych reguł rządzących próbami ratunku i ucieczki oraz powrotu po zakończeniu wojny.
W tym miejscu można wspomnieć chociażby o dokumentacji przechowywanej i udostępnianej przez Archiwum Arolsen w Międzynarodowym Centrum Prześladowań Nazistowskich, która jest niezwykle pomocna w rozpoczęciu takich badań. Zawiera ona informacje na temat osób, które po wojnie trafiły do obozów dla przesiedleńców, w tym Żydów wyzwolonych z obozów koncentracyjnych, ale także tych, którym udało się uciec przed Holokaustem. Szacuje się, że w latach 1946-1947 w obozach dla przesiedleńców przebywało blisko 200 000 polskich Żydów. Wnikliwa analiza informacji zawartych w materiałach pochodzących z Archiwum Arolsen często pozwala na ustalenie lub przynajmniej uzyskanie wskazówek dotyczących historii przetrwania Holokaustu, a co za tym idzie dalszych badań w polskich archiwach.
