W Polsce obywatelstwo jest instytucją prawną regulowaną przez prawo administracyjne, a to ostatnie, z najogólniejszej perspektywy, należy do gałęzi prawa publicznego, w odróżnieniu np. od prawa cywilnego czy handlowego, które stanowi prawo prywatne. Rozróżnienie między prawem publicznym i prywatnym może być oczywiście dokonywane z wielu perspektyw, ale dla naszych celów najbardziej przydatna jest ta, która wskazuje na charakter relacji tworzonych przez prawo publiczne z jednej strony i przez prawo prywatne z drugiej. Prawo publiczne, jako dotyczące wzajemnych relacji między organami państwa oraz między organami państwa a jednostką, charakteryzuje się nierównością podmiotów zaangażowanych w stosunki prawne tworzone na podstawie jego przepisów. To ostatnie charakteryzuje się bezwzględnym obowiązkiem ich stosowania, w przeciwieństwie do przepisów prawa prywatnego, które znajdują zastosowanie tylko wtedy, gdy strony równorzędnego stosunku prawnego nie postanowiły inaczej. Prawo prywatne zakłada równorzędność jego podmiotów, osób fizycznych, a ingerencja organów państwowych ograniczona jest jedynie do sytuacji spornych.
Stosowanie przepisów prawa administracyjnego, w tym regulujących obywatelstwo polskie, należy zatem do kompetencji organów administracji publicznej. W praktyce oznacza to, że jednostka nie może po prostu korzystać z uprawnień przewidzianych w przepisach prawa administracyjnego lub wykonywać wynikających z nich obowiązków tylko dlatego, że zapoznała się z przepisem tego prawa i uznała, że spełnia wszystkie kryteria jego zastosowania. Normy prawa administracyjnego muszą być najpierw przekształcone przez organ administracji publicznej w normy indywidualne i konkretne, które przybierają postać decyzji administracyjnej. Posługując się najbliższym nam przykładem: nawet gdyby sam zainteresowany zapoznał się ze wszystkimi ustawami dotyczącymi obywatelstwa polskiego od 1920 r. i przeanalizował wszystkie przesłanki z punktu widzenia zdarzeń skutkujących nabyciem obywatelstwa polskiego oraz braku zdarzeń powodujących jego utratę, to po tej analizie doszedł do wniosku: tak, jestem Polakiem, mój przodek posiadał obywatelstwo polskie i tak jak inne osoby w linii dziedziczenia obywatelstwa nigdy go nie utracił - w konsekwencji tego stwierdzenia nie mógłby zacząć korzystać z uprawnień wynikających z obywatelstwa polskiego.
Proces administracyjnego stosowania prawa materialnego, tj. przekształcania przez organy administracji publicznej norm ogólnych w normy indywidualne, został ujęty w ramy administracyjnego prawa procesowego, uregulowanego w Kodeksie postępowania administracyjnego z 1960 roku. Na marginesie można wspomnieć, że regulacja prawna procedury administracyjnej w Polsce ma niemal tak długą historię, jak regulacja kwestii obywatelstwa polskiego, gdyż pierwszy akt prawny kompleksowo omawiający to zagadnienie pochodzi z 1928 roku. Postępowanie administracyjne ma na celu zagwarantowanie jego uczestnikom takiego standardu stosowania prawa, który odzwierciedla wszystkie cechy państwa prawnego i gwarantuje równość wobec prawa. Kodeks postępowania administracyjnego prowadzi przez wszystkie etapy tego postępowania, określając podstawy prawne działań organu prowadzącego postępowanie, a tym samym gwarantując wnioskodawcy, że wszystko, co dzieje się w toku postępowania, nie mieści się w sferze uznania administracji. To tutaj znajdziemy: regulacje dotyczące terminów, w jakich postępowanie powinno zostać zakończone, a zarazem instrumenty prawne umożliwiające interwencję w przypadku uchybienia tym terminom, regulacje zapewniające czynny udział wnioskodawcy w postępowaniu, możliwość działania przez pełnomocnika, sposób doręczania pism w toku postępowania, określające, co może stanowić dowód w sprawie, czy wreszcie regulacje zapewniające prawo do odwołania się od decyzji odmownej oraz prawo do zaskarżenia decyzji ostatecznych (tj. decyzji, w stosunku do których wydano decyzję ostateczną).tj. orzeczeń, co do których upłynął termin do wniesienia środka zaskarżenia) w jednym z trybów nadzwyczajnych.
Jak zatem wygląda procedura potwierdzenia polskiego obywatelstwa w świetle powyższych przepisów?
Postępowanie w sprawie potwierdzenia obywatelstwa polskiego jest zwykle wszczynane na wniosek osoby zainteresowanej, która może być reprezentowana w postępowaniu przez pełnomocnika. Pełnomocnik musi być osobą fizyczną posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych; żadne inne wymogi nie są określone. Nie ma wymogu, aby pełnomocnik był prawnikiem, ale z pewnością najlepszym wyborem będzie specjalista z zakresu prawa i postępowania administracyjnego.
Postępowania w sprawie potwierdzenia obywatelstwa polskiego są szczególnie skomplikowane, dlatego też zgodnie z przepisami Kodeksu, termin na ich zakończenie wynosi 2 miesiące od dnia ich wszczęcia. Należy jednak zauważyć, że zgodnie z przepisami ustawy do terminu tego nie wlicza się m.in. terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności. W praktyce oznacza to, że do dwumiesięcznego terminu nie wlicza się np. czasu oczekiwania na odpowiedź z konsulatu, która jest niezbędna do wykluczenia okoliczności skutkujących utratą obywatelstwa polskiego. Ostatecznie oznacza to, że postępowanie trwa co najmniej 3 miesiące.
Etap dowodowy w procesie potwierdzenia polskiego obywatelstwa
Jednym z najciekawszych zagadnień w polskim postępowaniu w sprawie potwierdzenia obywatelstwa jest etap dowodowy. Przepisy procedury administracyjnej przewidują zasadę, że to na organie prowadzącym postępowanie ciąży obowiązek zgromadzenia materiału dowodowego w sprawie. Ustawa o obywatelstwie polskim z 2009 r. znacząco modyfikuje jednak tę zasadę, przerzucając cały ciężar dowodowy na wnioskodawcę. Przepisy ustawy stanowią, że wnioskodawca musi dołączyć do wniosku dokumenty potwierdzające zawarte w nim dane i informacje. W skrócie oznacza to, że wszystkie dowody potwierdzające okoliczności wskazane we wniosku w takich przypadkach powinny zostać zebrane przez samego wnioskodawcę jeszcze przed złożeniem wniosku i dołączone do wniosku w kompletnej formie (jeśli twierdzi on, że jego dziadek urodził się w 1927 r. w polskiej miejscowości X i mieszkał tam do wybuchu wojny - powinien dołączyć do wniosku dokumenty potwierdzające te twierdzenia).
Decyzja w sprawie polskiego obywatelstwa i możliwości odwołania
Postępowanie w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego kończy się wydaniem decyzji, zazwyczaj merytorycznej, dwojakiego rodzaju: potwierdzającej posiadanie przez wnioskodawcę obywatelstwa polskiego lub odmawiającej potwierdzenia posiadania przez wnioskodawcę obywatelstwa polskiego.
Od każdej decyzji wnioskodawca może odwołać się do organu wyższej instancji, przy czym należy pamiętać, że odwołanie musi zostać wniesione w nieprzekraczalnym terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Co ciekawe, Kodeks zawiera tak szczegółowe regulacje, jak ta, zgodnie z którą termin uważa się za zachowany, jeżeli przed jego upływem pismo zostało nadane w polskiej placówce pocztowej lub złożone w polskim urzędzie konsularnym.
Organ odwoławczy ponownie rozpatruje sprawę, nie będąc związanym treścią odwołania. Może zażądać dodatkowych dokumentów lub wyjaśnień albo przeprowadzić postępowanie dowodowe we własnym zakresie. Termin załatwienia sprawy w postępowaniu odwoławczym wynosi miesiąc, a decyzja organu odwoławczego jest ostateczna.
Dopiero na tym etapie wkracza sąd - w Polsce jest to sądownictwo administracyjne, również w dwóch instancjach, z Naczelnym Sądem Administracyjnym jako "ostateczną wyrocznią". Warto wspomnieć, że dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym prawo reguluje tzw. przymus adwokacko-radcowski.
Decyzja, po upływie terminu do jej zaskarżenia, staje się ostateczna i jest objęta zasadą trwałości decyzji ostatecznych, która jest zasadniczo motywowana potrzebą ochrony praw nabytych na podstawie decyzji, co stanowi jedną z gwarancji praworządności. Przymiot ostateczności orzeczenia oznacza, że może być ono zaskarżone tylko w okolicznościach ściśle przewidzianych w ustawie w tzw. trybach nadzwyczajnych.
Co możesz zrobić, jeśli w przeszłości otrzymałeś negatywną decyzję?
Co to oznacza dla osoby, która w przeszłości złożyła wniosek o potwierdzenie obywatelstwa polskiego i otrzymała decyzję odmowną, od której nie zdążyła się odwołać? Warto skonsultować swoją sytuację ze specjalistą! W pewnych okolicznościach możliwe jest wznowienie postępowania administracyjnego i uzyskanie innego rozstrzygnięcia w swojej sprawie. Choć same przepisy dotyczące obywatelstwa polskiego nie uległy zmianie i nie można zmienić prawa, które formalnie już nie obowiązuje, to zmienia się interpretacja tych przepisów, w tym ukształtowana w orzeczeniach sądów administracyjnych.
