Przywrócenie obywatelstwa polskiego jest w zasadzie nową instytucją prawną, która pojawiła się w polskim porządku prawnym dopiero wraz z najnowszą, obecnie obowiązującą ustawą o obywatelstwie polskim z dnia 2 kwietnia 2009 roku, która weszła w życie 15 sierpnia 2012 roku. Obchodzimy zatem 10-lecie tej formy nabywania obywatelstwa polskiego!
Czym jest przywrócenie obywatelstwa polskiego? Najłatwiej wyjaśnić istotę tej instytucji w kontekście jej skutków prawnych - w ten sposób można powiedzieć, że jest to forma nabycia obywatelstwa polskiego - poza nadaniem obywatelstwa i uznaniem za obywatela polskiego. Osoba, która nabyła obywatelstwo polskie w jeden z trzech powyższych sposobów, staje się obywatelem polskim z chwilą uprawomocnienia się aktu nabycia obywatelstwa polskiego:
- decyzji Prezesa, jeśli została ona wydana,
- decyzji wojewody, jeżeli została ona uznana,
- i wreszcie decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych, jeżeli została przywrócona.
Przywrócenie różni się więc zasadniczo od potwierdzenia obywatelstwa polskiego, którego skutkiem prawnym jest formalne potwierdzenie stanu prawnego, który istniał wcześniej z mocy samego prawa, podczas gdy decyzja o potwierdzeniu obywatelstwa polskiego umożliwiała jedynie korzystanie z uprawnień z niego wynikających. Osoba, której obywatelstwo polskie zostało potwierdzone, nie staje się obywatelem polskim z dniem uprawomocnienia się decyzji o potwierdzeniu - zwykle była nim od urodzenia! Ale dopiero po uzyskaniu tej decyzji może formalnie cieszyć się statusem obywatela polskiego.
W praktyce różnica pomiędzy potwierdzeniem obywatelstwa polskiego a jego przywróceniem jest najbardziej widoczna dla osób, których dzieci urodziły się w okresie pomiędzy utratą obywatelstwa polskiego a jego przywróceniem. Ponieważ rodzic nie posiadał w tym okresie obywatelstwa polskiego, dzieci urodzone w tym okresie nie mogły, zgodnie z prawem krwi, nabyć obywatelstwa polskiego przez urodzenie.
Istotą instytucji przywrócenia obywatelstwa polskiego jest to, że może z niej skorzystać wyłącznie osoba, która w przeszłości posiadała obywatelstwo polskie, ale utraciła je na skutek różnych okoliczności zasadniczo od niej niezależnych. Przywrócenie obywatelstwa otwiera więc drogę do powrotu do obywatelstwa, które często zostało utracone wbrew woli danej osoby, także z przyczyn natury politycznej. To właśnie z przyczyn natury politycznej niektóre grupy obywateli polskich zostały zmuszone do emigracji, a współczesna krytyczna ocena tych historycznych okoliczności skłoniła polski parlament do stworzenia legalnej drogi do odzyskania polskiego obywatelstwa przez osoby, które tego pragnęły.
Jakie są warunki przywrócenia obywatelstwa polskiego?
Pierwszy z nich ma charakter bezwzględny i musi być zawsze spełniony:
- utrata obywatelstwa polskiego musi nastąpić przed 1 stycznia 1999 r. - jeśli nastąpiła później, obywatelstwo polskie nie może zostać przywrócone.
Jednocześnie utrata obywatelstwa polskiego musiała nastąpić na podstawie jednej z enumeratywnie wymienionych przesłanek, regulowanych przepisami wszystkich trzech dotychczas obowiązujących ustaw o obywatelstwie polskim: z 1920, 1951 i 1962 roku:
- na podstawie przepisów ustawy z 1920 r. o obywatelstwie państwa polskiego, jeżeli utrata obywatelstwa polskiego nastąpiła na podstawie:
- nabycie obcego obywatelstwa;
- przyjęcie urzędu publicznego w obcym państwie;
- wstąpienie do służby wojskowej w obcym państwie
- również w przypadku, gdy utrata obywatelstwa polskiego nastąpiła na skutek ww. okoliczności dotyczących mężczyzny przez jego żonę i/lub małoletnie dzieci.
2. na podstawie przepisów ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r., jeżeli nastąpiła utrata obywatelstwa polskiego:
- w wyniku nabycia obcego obywatelstwa po uzyskaniu zezwolenia właściwego polskiego organu na zmianę obywatelstwa;
- w wyniku pozbawienia obywatelstwa polskiego.
- jeżeli utrata obywatelstwa polskiego nastąpiła na skutek ww. okoliczności dotyczących rodziców, także jeżeli obywatelstwo polskie utraciły małoletnie dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską.
3. na podstawie przepisów ustawy z 1962 r. o obywatelstwie polskim, jeżeli nastąpiła utrata obywatelstwa polskiego:
- w wyniku nabycia obcego obywatelstwa za zgodą właściwego polskiego organu na zmianę obywatelstwa;
- również w przypadku, gdy obywatelstwo polskie utraciły małoletnie dzieci pozostające pod władzą rodzicielską na skutek ww. okoliczności dotyczących rodziców.
- poprzez złożenie oświadczenia przez obywatelkę polską (kobietę), która nabyła obce obywatelstwo w wyniku zawarcia związku małżeńskiego i przyjęcie tego oświadczenia przez właściwy organ polski;
- w wyniku pozbawienia obywatelstwa polskiego.
Do warunków formalnych przywrócenia obywatelstwa polskiego należy konieczność złożenia wniosku o przywrócenie obywatelstwa spełniającego wymogi określone w przepisach. Oprócz danych osobowych wnioskodawcy, jednym z warunków formalnych wniosku jest wskazanie okoliczności utraty obywatelstwa polskiego oraz załączenie posiadanych dokumentów potwierdzających te okoliczności. Organem właściwym do rozpatrzenia takiego wniosku jest Minister Spraw Wewnętrznych, przy czym osoby stale zamieszkałe za granicą składają wniosek o przywrócenie obywatelstwa do polskiego konsula, który jest obowiązany przekazać wniosek ministrowi.
Przepisy procedury administracyjnej wymagają rozpatrzenia wniosku w ciągu miesiąca, a w sprawach szczególnie skomplikowanych - w ciągu dwóch miesięcy.
Przywrócenie obywatelstwa polskiego następuje z dniem, w którym decyzja o przywróceniu obywatelstwa polskiego stała się ostateczna, tj. po upływie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia wnioskodawcy. Wnioskodawca może wówczas złożyć wniosek o wydanie polskiego paszportu.
