Obywatelstwo polskie jako instytucja prawna nigdy nie zostało zdefiniowane wprost w polskim ustawodawstwie. Niemniej jednak przedstawiciele nauki prawa pozostają zgodni co do tego, że obywatelstwo oznacza więź prawną łączącą jednostkę z państwem, która określana jest jako status prawny lub sytuacja prawna jednostki.
Główne cechy polskiej instytucji obywatelstwa
Do najbardziej charakterystycznych cech instytucji obywatelstwa polskiego należy cecha trwałości zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. Trwałość obywatelstwa w czasie polega na tym, że od chwili jego nabycia w sposób przewidziany prawem wewnętrznym państwa do chwili jego ustania, obywatelstwo ma charakter ciągły, niezależnie od tego, czy nastąpiły zmiany w ustawodawstwie dotyczącym obywatelstwa danego państwa.
Z kolei wygaśnięcie jako pojęcie prawne definiuje się jako stan, w którym określone prawo, umowa lub roszczenie ostatecznie przestaje obowiązywać, w wyniku zaistnienia sytuacji określonej w odrębnych przepisach lub w dokumencie, którego dotyczy.
Teoretycznie można więc wyobrazić sobie sytuację, w której stosunek prawny łączący obywatela z państwem, po spełnieniu określonych warunków, wygasa. Ponieważ wygaśnięcie wiąże się m.in. z sytuacją, w której podmiot nie korzysta ze swoich praw lub nie domaga się ich realizacji, mogłoby to dotyczyć przypadków, w których ani jednostka, ani państwo w żaden formalny sposób nie realizują łączącej ich więzi prawnej. Taka sytuacja, podobnie jak warunki nabycia obywatelstwa polskiego, musiałaby jednak podlegać wyraźnej regulacji prawnej i znaleźć odzwierciedlenie w przepisach prawa. Tymczasem żadna z ustaw o obywatelstwie polskim nie przewidywała podobnych rozwiązań - polskie ustawodawstwo nigdy nie wprowadziło formy ustania obywatelstwa polskiego przez jego wygaśnięcie.
Ustawy o obywatelstwie polskim z 1920 r. i 1951 r. przewidywały taką formę ustania obywatelstwa jak utrata obywatelstwa polskiego z mocy prawa - ex lege (co może wydawać się najbliższe wygaśnięciu - gdyż to ostatnie następuje również z mocy prawa, w tym umownego). Utrata obywatelstwa z mocy prawa, najprościej rzecz ujmując, oznacza, że spełnienie przewidzianych prawem przesłanek skutkowało utratą obywatelstwa polskiego i nie było konieczne sankcjonowanie tej utraty żadną wydaną w tym celu decyzją, postanowieniem lub innego rodzaju aktem stosowania lub stanowienia prawa. Przesłanki utraty obywatelstwa każdorazowo opierały się na jakimś działaniu lub zaniechaniu jednostki, które świadczyło o braku lojalności wobec Państwa Polskiego, takim jak podjęcie służby publicznej w obcym państwie lub wstąpienie do obcego wojska.
Utrata polskiego obywatelstwa - co warto wiedzieć?
W obecnym stanie prawnym jedynym sposobem na utratę obywatelstwa polskiego jest proces zrzeczenia się obywatelstwa polskiego - czyli utrata na skutek oświadczenia woli obywatela polskiego - które dodatkowo musi zostać zaakceptowane przez Prezydenta RP.
Tak więc jedyną rzeczą, która może wygasnąć w związku z polskim obywatelstwem, jest ważność naszego polskiego paszportu!
Warto w tym miejscu nadmienić, że w związku z obecnym stanem prawnym i wspomnianym wyżej faktem dotyczącym utraty obywatelstwa polskiego, nie jest problemem posiadanie paszportu, którego ważność upłynęła już w XXI wieku. Nawet jeśli złożymy wniosek o nowy polski paszport jakiś czas po wygaśnięciu poprzedniego, raczej nie spotkamy się z koniecznością uzyskania potwierdzenia polskiego obywatelstwa.
Inaczej sprawa wygląda w przypadku polskich paszportów, których ważność wygasła jeszcze w ubiegłym wieku. Ponieważ istniały inne formy utraty polskiego obywatelstwa niż zrzeczenie się, osoba, która chciałaby ponownie uzyskać polski paszport, prawdopodobnie będzie musiała najpierw poświadczyć swoje polskie obywatelstwo.
