Obywatelstwo jest instytucją prawną, co oznacza, że jest ono kształtowane przez prawo. Normy prawne definiujące obywatelstwo najczęściej określane są mianem ustaw o obywatelstwie. Ustawy o obywatelstwie rozumiane są jako regulacje prawne poświęcone kwestiom posiadania, nabywania i utraty obywatelstwa, a także procedurom i organom odpowiedzialnym za rozstrzyganie spraw związanych z obywatelstwem polskim.
Obywatelstwo i prawo krajowe
Podstawową rolę w prawnej regulacji obywatelstwa odgrywają przepisy krajowe, które wynikają z zasady powszechnie przyjętej w prawie międzynarodowym. Co ona oznacza? Kwestie potwierdzania obywatelstwa powinny być przede wszystkim domeną ich prawa wewnętrznego. Tym samym państwa mogą swobodnie określać sposoby nabywania i utraty obywatelstwa bez naruszania suwerenności innych państw. Co więcej, kwestie nabycia i utraty lub potwierdzenia obywatelstwa lub utraty obywatelstwa innego państwa nie mogą być regulowane w prawie wewnętrznym.
Obywatelstwo i prawo międzynarodowe
Pewne ograniczenia w tym zakresie mogą wynikać z międzynarodowych zobowiązań traktatowych. Jest to szczególnie widoczne w Konwencji Haskiej z dnia 12 kwietnia 1930 r. w sprawie niektórych zagadnień dotyczących kolizji ustaw o obywatelstwie. Artykuł 1 Konwencji Haskiej stanowi, że "[k]ażde Państwo jest uprawnione do określenia w swoim ustawodawstwie dotyczącym obywatelstwa, kto jest jego obywatelem. Ustawodawstwo takie będzie akceptowane przez inne Państwa, jeżeli jest zgodne z umowami międzynarodowymi i zasadami prawa powszechnie uznanymi w dziedzinie obywatelstwa".
Polskie prawo i przepisy dotyczące obywatelstwa
Ustawa o obywatelstwie odnosi się do regulacji obywatelstwa polskiego. Regulacja ta pochodzi z początków odradzania się państwa polskiego po I wojnie światowej. W momencie odradzania się państwowości, z formalnego punktu widzenia, Polska nie posiadała swoich obywateli. W wyniku rozbiorów mieszkańcy ziem polskich nie posiadali obywatelstwa polskiego, lecz obywatelstwa państw zaborczych. W tej sytuacji regulacja prawna obywatelstwa polskiego musiała opierać się na dwóch grupach źródeł prawa: traktatach i konwencjach międzynarodowych oraz wewnętrznych aktach normatywnych. Szczególne znaczenie miały traktaty wersalskie z 28 czerwca 1919 roku. Nakładały one na państwa sukcesyjne byłych zaborców (Niemcy i Austro-Węgry), w tym Polskę, obowiązek rozciągnięcia obywatelstwa na wszystkie osoby zamieszkałe lub urodzone na ich terytorium, a tym samym ograniczały swobodę tych państw w regulowaniu obywatelstwa przepisami wewnętrznymi.
Ustawa o obywatelstwie polskim z 1920 r.
Regulacje prawne dotyczące obywatelstwa polskiego zawarte były również w krajowych aktach normatywnych, wśród których najważniejszym była ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Zgodnie z nią, prawo do obywatelstwa polskiego przysługiwało każdej osobie, bez względu na płeć, wiek, wyznanie i narodowość, która spełniała określone w ustawie warunki.
Kwestia obywatelstwa polskiego znalazła również odzwierciedlenie w Konstytucji marcowej z 1921 roku.
Ustawa o obywatelstwie polskim z 1951 r.
W pierwszym okresie po zakończeniu II wojny światowej obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Uzupełniało ją wiele aktów prawnych, których wydanie wynikało z konieczności dostosowania regulacji prawnej do nowego systemu stosunków ludnościowych w Polsce.
Pierwszym aktem normatywnym, który w całości obejmował problematykę obywatelstwa polskiego, była ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, która uchyliła ustawę z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego oraz kilka rozporządzeń.
Ustawa o obywatelstwie polskim z 1962 r.
W 1962 r. ustawa z 1951 r. została zastąpiona nową regulacją prawną. Przyniosła ją ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim. Ustawa ta opierała się na podstawowych zagadnieniach i zasadach jak jej poprzedniczka, wprowadzając jednak pewne ulepszenia i rozwijając je. Wprowadzała wiele nowych rozwiązań, które wynikały z praktyki stosowania poprzedniej ustawy, wykorzystania doświadczeń oraz materiałów Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ, która zajmowała się sprawami obywatelstwa.
Ustawa o obywatelstwie polskim z 2009 r.
Obecnie obowiązującą regulacją prawną dotyczącą nabywania, posiadania i utraty obywatelstwa polskiego oraz właściwości organów w sprawach z tego zakresu jest ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 roku. Stanowi ona, w ścisłym tego słowa znaczeniu, obowiązującą "ustawę o obywatelstwie polskim". Należy jednak podkreślić, że ustawa o obywatelstwie polskim obejmuje również Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., która zawiera bardzo istotne postanowienia dotyczące obywatelstwa polskiego. Zgodnie z art. 34 Konstytucji obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Inne przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa - obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że się go zrzeknie.
